Trong dòng chảy thi ca Việt Nam, Trương Nam Hương là một thi sĩ tài hoa đã ghi dấu ấn sâu đậm với nhiều tập thơ và giải thưởng danh giá. Một trong những tác phẩm nổi bật, đi vào lòng người và được đưa vào giảng dạy trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 8 (Chân trời sáng tạo) chính là bài thơ “Trong lời mẹ hát”. Tác phẩm này không chỉ là khúc hát du dương về tuổi thơ ấm áp bên lời ru dịu dàng của mẹ mà còn là cội nguồn tình yêu thương, ước mơ chắp cánh cho con bay vào tương lai. Lời ru bình dị, đơn sơ ấy mang ý nghĩa lớn lao và cao đẹp, đưa con đi cùng đất nước thiêng liêng và cuộc đời rộng lớn.
Tổng Quan Về Bài Thơ “Trong Lời Mẹ Hát”
Trương Nam Hương đã xuất bản hàng chục tập thơ như Khúc hát người xa xứ (1990), Ban mai xanh (1994), Thơ tình Trương Nam Hương (1995), Viết tặng những mùa xưa (1999), Thơ với tuổi thơ (2005)… Bài thơ “Trong lời mẹ hát” là một minh chứng rõ nét cho phong cách thơ trữ tình, giàu cảm xúc và hình ảnh của ông. Toàn bộ bài thơ gồm tám khổ, có thể chia thành ba phần chính: ba khổ đầu là những hình ảnh bình dị, thân thương của quê hương, đất nước hiện lên qua lời ru của mẹ; bốn khổ tiếp theo gợi tả hình tượng người mẹ qua lời ru thiết tha, sâu lắng; và khổ kết khái quát, nêu bật ý nghĩa lời ru của mẹ đối với cuộc đời con. Tuy nhiên, các phần trong bài thơ vẫn có sự xuyên thấm và giao hòa cảm xúc, tâm tình, tạo nên một mạch ngầm bắt nguồn từ cảm hứng chủ đạo của tác phẩm.
Lời Ru – Suối Nguồn Của Quê Hương Và Tuổi Thơ
Mở đầu bài thơ, Trương Nam Hương đã sử dụng thủ pháp so sánh và ẩn dụ tinh tế để miêu tả lời ru của mẹ. Tuổi thơ của con được chở đầy lời ru thăm thẳm, dịu dàng và thiết tha. Lời ru ấy chứa đựng biết bao câu chuyện cổ tích, ngào ngạt như dòng sông đưa con đi cùng đất nước mến yêu, tươi đẹp và bình dị. Lời ru của mẹ chòng chành, đong đưa theo nhịp võng, ngân nga những khúc ca dao yêu thương, tình nghĩa. Nhờ đó, con lớn lên biết được cội nguồn, thấu hiểu lẽ đời từ những gì mẹ trao truyền qua những lời bài hát ru nôi:
Tuổi thơ chở đầy cổ tích
Dòng sông lời mẹ ngào ngạt
Đưa con đi cùng đất nước
Chòng chành nhịp võng ca dao.
Trong lời ru của mẹ, người con bắt gặp biết bao hình ảnh thân thương, bình dị của đồng quê, thôn xóm Việt Nam: một cánh cò trắng, một dải đồng xanh, một vàng hoa mướp và cả hình ảnh “con gà cục tác lá chanh”. Tất cả cứ chập chờn hiện về trong ký ức tuổi thơ hồn nhiên, trong sáng. Không những thế, trong lời ru ngào ngạt của mẹ, tuổi thơ con còn hiện ra với xóm làng thân thuộc nhưng cũng đầy huyền thoại. Khóm trúc bên hiên nhà, lùm tre trên con đường làng xanh biếc. Đó cũng là vũ khí làm nên chiến công của chàng Gióng anh hùng đánh đuổi giặc Ân, bảo vệ Tổ quốc. Đẹp nhất là hình ảnh ẩn dụ “vầng trăng mẹ thời con gái” hiện ra lung linh tỏa sáng như vẻ đẹp dịu hiền, tình yêu của mẹ cha “vấn vít dây trầu” và thơm ngát hương cau ngập tràn kỷ niệm:
Khóm trúc, lùm tre huyền thoại,
Lời ru vấn vít dây trầu,
Vầng trăng mẹ thời con gái,
Vẫn còn thơm ngát hương cau.
Lời Ru – Ghi Dấu Cuộc Đời Lam Lũ Của Mẹ
Trong lời ru của mẹ, con lắng nghe biết bao nỗi đời vất vả, gian lao mà mẹ đã từng trải qua. Con nghe tiếng chày giã gạo của mẹ mỗi đêm khuya để làm ra hạt gạo nuôi con khôn lớn nên người. Con nghe cánh đồng dập dờn sóng lúa, thương mẹ một mình dãi nắng dầm mưa. Tuy cuộc sống nhiều gian khổ, nhưng mẹ vẫn giàu tiếng ru nôi, giàu tình thương con vô hạn. Phép điệp “con nghe…” ở hai khổ thơ bốn và năm đã tạo âm hưởng luyến láy, như thể nhà thơ tự nhắn nhủ với chính mình và gửi thông điệp đến mỗi người, đồng thời tạo nhịp thơ ngân nga, vang vọng như nhịp điệu ru nôi. Các hình ảnh thơ ở đây cũng giàu sức gợi, nhờ khả năng liên tưởng mang nét riêng trong ngòi bút của Trương Nam Hương. Để cải thiện không gian sống và đảm bảo cuộc sống tốt đẹp cho con, mẹ đã không quản ngại khó khăn:
– Con nghe thập thình tiếng cối
Mẹ ngồi giã gạo nuôi con
– Con nghe dập dờn sóng lúa
Lời ru hoá hạt gạo rồi.
Tiếp nối mạch thơ khắc họa hình tượng người mẹ, hai khổ thơ sáu và bảy hiện ra một người mẹ nghèo lam lũ, cơ cực và chịu nhiều hy sinh qua chiếc áo “bạc phơ bạc phếch”, “bục mối chỉ sờn” và màu tóc “trắng đến nôn nao”. Đời mẹ là vậy, không có lấy một tấm áo lành lặn dành riêng cho mình, chỉ có lời ru vẫn thảo thơm nguyên vẹn xuyên thấu thời gian. Một ngày bất chợt, con giật mình nhận ra mẹ mình đã già, lưng còng tóc bạc để cho con được trưởng thành, khôn lớn. Trong quá trình trưởng thành, chúng ta cũng cần tìm hiểu ý nghĩa các từ ngữ và hiện tượng xung quanh để có cái nhìn toàn diện hơn về cuộc sống:
Áo mẹ bạc phơ bạc phếch
Vải nâu bục mối chỉ sờn
Thương mẹ một đời cay đắng
Sao lời mẹ vẫn thảo thơm.
Hình ảnh nhân hóa và nghệ thuật đối lập là hai biện pháp tu từ chính trong khổ thơ thứ bảy. Thời gian vốn vô hình bỗng hóa hữu hình, biết “chạy qua tóc mẹ” khiến cho con cảm tưởng sao tháng năm đi qua nhanh quá, mới đó mà mẹ đã già để rồi thẳng thốt khi nhìn trên tóc mẹ đã nhiều sợi bạc, lưng mẹ đã còng xuống nhiều hơn. Nghệ thuật đối lập giữa áo mẹ bạc phếch và lời ru thảo thơm, tấm lưng mẹ còng xuống và con ngày thêm cao lớn đã biểu đạt sâu sắc tình cảm, cảm xúc của nhà thơ về sự hy sinh lớn lao của mẹ. Cách tải phần mềm hỗ trợ học tập và làm việc như Google Meet giờ đây đã trở nên phổ biến, giúp các thế hệ con cháu kết nối dễ dàng hơn, nhưng không gì có thể thay thế được những lời ru ân cần của mẹ.
Thời gian chạy qua tóc mẹ
Một màu trắng đến nôn nao
Lưng mẹ cứ còng dần xuống
Cho con ngày một thêm cao.
Lời Ru – Chắp Cánh Cho Con Bay Xa
Đến khổ thơ cuối bài, mạch cảm xúc “Trong lời mẹ hát” khép lại nhưng được nhà thơ liên tưởng khái quát hơn, sâu hơn và mang nhiều ý nghĩa biểu trưng sâu sắc. Không để lại tiền tài, vật chất, mẹ chỉ cho con lời ru như đôi cánh thiên thần để con đi cùng trời cuối đất, thấu suốt cuộc đời rộng lớn mênh mông, vươn tới cõi tiêu dao của tri thức và tự do:
Mẹ ơi trong lời mẹ hát
Có cả cuộc đời hiện ra
Lời ru chắp con đôi cánh
Lớn rồi con sẽ bay xa.
Đặc Sắc Nghệ Thuật Của Bài Thơ
Toàn bộ “Trong lời mẹ hát” được viết theo thể thơ sáu tiếng, gieo vần gián cách đã tạo nhịp điệu đều đều, êm ả như tiếng ru nôi. Đặc biệt, xuyên suốt tác phẩm, Trương Nam Hương sử dụng nhiều hình ảnh, từ ngữ giàu sắc thái biểu cảm như cổ tích, nhịp võng ca dao, cánh cò, đồng xanh, hoa mướp, dây trầu, vầng trăng, sóng lúa, hạt gạo, vải nâu, chỉ sờn, cay đắng, thảo thơm… Tất cả đã diễn tả tinh tế, sâu sắc cuộc đời vất vả, gian nan và sự hy sinh vô cùng lớn lao của mẹ. Bài thơ nhờ đó có sức lan tỏa mạnh mẽ, gợi cảm xúc yêu thương thành kính đối với người mẹ của tất cả những ai sống ở trên đời.
Kết Luận
“Trong lời mẹ hát” của Trương Nam Hương là một áng thơ trữ tình sâu sắc, thể hiện tình mẫu tử thiêng liêng và ý nghĩa vĩ đại của lời ru. Lời ru không chỉ nuôi dưỡng tâm hồn con thơ bằng những câu chuyện cổ tích, hình ảnh quê hương thân thuộc mà còn khắc ghi bao hy sinh, vất vả của người mẹ. Tác phẩm là lời nhắc nhở mỗi người con về cội nguồn, về công lao trời biển của mẹ, đồng thời chắp cánh cho những ước mơ bay cao, bay xa. Bài thơ xứng đáng là một tác phẩm văn học giá trị, góp phần giáo dục tình yêu gia đình, quê hương cho thế hệ trẻ. Hãy trân trọng và biết ơn những lời ru của mẹ, bởi đó chính là hành trang quý giá nhất mà mẹ dành tặng cho chúng ta trên con đường trưởng thành.
Tài liệu tham khảo: Bài viết được tổng hợp và phân tích dựa trên các nguồn tài liệu về văn học và giảng dạy Ngữ văn.