Họa sĩ Cao Trọng Thiềm, nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, là người đã vẽ tấm bản đồ đặc biệt đăng trên Báo Nhân Dân số ra ngày 25/4/1976. Đây là một tác phẩm mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, khẳng định chủ quyền và tinh thần thống nhất dân tộc Việt Nam. Ít ai biết, việc thực hiện tấm bản đồ quan trọng này được giao cho một họa sĩ trẻ với thời hạn chỉ 24 giờ.
Cơ Duyên Lịch Sử: Nhiệm Vụ Đặc Biệt Từ Báo Nhân Dân
Vào những năm 1970, khi đất nước vừa thống nhất, họa sĩ Cao Trọng Thiềm đang công tác tại Thông tấn xã Việt Nam. Trước đó, ông tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội và về làm việc tại Xưởng mỹ thuật của Bộ Văn hóa. Một buổi sáng ngày 22/4/1976, nhà báo Ngô Thi, Phó Trưởng phòng Kỹ thuật thông tin của Báo Nhân Dân, đã đến nhà ông với một yêu cầu khẩn cấp: vẽ một tấm bản đồ Việt Nam cho số báo đặc biệt sẽ phát hành vào ngày 25/4. Thời gian hoàn thành chỉ vỏn vẹn 24 giờ.
“Tôi chỉ nghĩ, một người trẻ như mình được tín nhiệm như thế thì không thể từ chối bởi đó vừa là trách nhiệm, vừa là niềm tự hào cá nhân,” họa sĩ Cao Trọng Thiềm chia sẻ về khoảnh khắc nhận nhiệm vụ. Dù không quen biết nhà báo Ngô Thi từ trước và không nhận được hướng dẫn cụ thể nào ngoài yêu cầu về thời gian và mục đích, ông vẫn quyết tâm hoàn thành công việc. Có lẽ, việc ông từng học Mỹ thuật Công nghiệp đã khiến lãnh đạo Thông tấn xã Việt Nam tin tưởng giới thiệu ông cho nhiệm vụ này.
24 Giờ Kiến Tạo Tinh Thần Dân Tộc
Trong căn nhà vỏn vẹn mười mấy mét vuông dành cho vợ chồng và ba con nhỏ, không có xưởng vẽ hay dụng cụ chuyên nghiệp, họa sĩ Cao Trọng Thiềm phải kê một miếng gỗ dán lên giường ngủ, ngồi trên chiếc ghế thấp để làm việc. Sự thiếu thốn về vật chất không làm giảm đi ý chí của ông. Ngược lại, niềm vinh dự được góp phần vào sự kiện trọng đại của đất nước đã tiếp thêm động lực cho họa sĩ.
Trước khi đặt bút, ông đã dành thời gian nghiên cứu kỹ lưỡng nhiều tư liệu về bản đồ Việt Nam, đối chiếu với các bản đồ đã có để đảm bảo tính chính xác và thể hiện đúng tinh thần thời đại. Thử thách lớn nhất là tìm ra cách thể hiện riêng, đơn giản nhưng vẫn tuân thủ các nguyên tắc vẽ bản đồ, đồng thời truyền tải được ý nghĩa chính trị sâu sắc.
“Tấm bản đồ này rất đơn giản, dễ nhìn vì tôi đã lược bỏ rất nhiều chi tiết, chỉ giữ lại những địa danh chính,” ông kể. Đặc biệt, các đường biên giới phải thật rõ ràng, và hai quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa được ghi chú nổi bật để khẳng định chủ quyền quốc gia. Tất cả những địa danh và đường biên này đều được viết tay, mang đậm dấu ấn cá nhân và sự tỉ mỉ của người họa sĩ. Tấm bản đồ được thể hiện bằng một màu đỏ duy nhất, không chỉ mang ý nghĩa chính trị mà còn giúp hình ảnh in trên báo được rõ ràng nhất.
Để động viên chồng trong đêm làm việc căng thẳng, vợ ông đã thổi một nồi cơm nếp – một món ăn quý giá trong thời kỳ đó. Đúng hẹn, sáng ngày 23/4, nhà báo Ngô Thi đến nhận tấm bản đồ. Sau khi được Bộ Biên tập Báo Nhân Dân duyệt và in thử, tấm bản đồ chính thức được in và phát hành trong số báo đặc biệt.
Họa sĩ Cao Trọng Thiềm không ký tên mình dưới tấm bản đồ. Ông giải thích: “Làm sao mà ký được, đây có phải là bức vẽ bình thường đâu? Tác phẩm này là của Báo Nhân Dân.” Trên tấm bản đồ ấy là dòng chữ khẳng định: “Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một,” thể hiện trọn vẹn tinh thần cốt lõi mà ông muốn truyền tải.
Hành Trình Sáng Tạo Không Ngừng Nghỉ Của Họa Sĩ Cao Trọng Thiềm
Thời gian làm báo tuy không dài nhưng đã mang lại cho họa sĩ Cao Trọng Thiềm nhiều trải nghiệm quý giá, đi khắp các tỉnh thành để lấy tư liệu. Chính thực tế đời sống phong phú ấy đã nuôi dưỡng cảm xúc và là nguồn cảm hứng vô tận cho các sáng tác hội họa sau này của ông.
Năm 1979, ông chuyển sang công tác tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và sau này trở thành Giám đốc Bảo tàng trước khi về hưu. Nghệ thuật của Cao Trọng Thiềm nổi bật ở mảng tranh khắc, với nhiều tác phẩm nổi tiếng được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam như “Qua phố đêm”, “Cầu phao”, “Vào ca”, “Bộ đội về bản”. Những tác phẩm này đã khẳng định bản sắc và dấu ấn rõ nét của ông trong nghệ thuật đồ họa Việt Nam.
Dù đã ở tuổi xế chiều, niềm đam mê với nghệ thuật tạo hình vẫn không ngừng thôi thúc ông. Họa sĩ Cao Trọng Thiềm khẳng định: “Nếu còn cầm bút được, mắt còn nhìn được, hằng ngày tôi vẫn cứ sáng tác.” Tinh thần cống hiến và sáng tạo không ngừng nghỉ ấy chính là minh chứng cho nhân cách và tài năng của người họa sĩ đã góp phần vẽ nên một phần lịch sử hào hùng của dân tộc.
Họa sĩ Cao Trọng Thiềm sinh năm 1942, quê ở xã Thanh Phong, Thanh Liêm, Hà Nam. Ông tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp năm 1963.
VĨNH QUYỀN (thực hiện)